Executieve functies en niet-aangeboren hersenletsel
- Wegwijs
- 1 dag geleden
- 4 minuten om te lezen
Executief?
Executieve functies zijn de regel- en stuurprocessen van de hersenen. Ze helpen ons om doelgericht gedrag te plannen, te organiseren en bij te sturen. Je kan ze vergelijken met de dirigent van een orkest: ze zorgen ervoor dat alles op het juiste moment en in de juiste volgorde gebeurt.
Executieve functies helpen je om goed te denken en te handelen in nieuwe of lastige situaties. Ze zorgen ervoor dat je kunt plannen, keuzes maken en problemen oplossen wanneer je niet kunt terugvallen op vaste gewoontes.
Richard Guare en Peg Dawson hebben veel onderzoek gedaan naar executieve functies. Zij onderscheiden elf executieve functies, die zij onderverdelen in 2 categorieën zoals op de figuur weergegeven.
Maar wat met executieve functies na een hersenletsel?
De executieve functies ontstaan door een samenwerking tussen meerdere hersengebieden. Na een hersenletsel kunnen executieve functies verstoord raken. Hoewel het voorste gedeelte van de hersenen (prefrontale cortex) een centrale rol speelt in het executief functioneren, werkt dit hersengebied niet op zichzelf.
Door de samenwerking met vele andere hersengebieden, kan schade op andere plaatsen in de hersenen ook problemen veroorzaken met plannen, overzicht houden en gedrag sturen (executieve functies). Deze problemen kunnen ontstaan door schade aan zowel de buitenkant als de diepere delen van de hersenen.
Welke moeilijkheden kunnen mensen met NAH ervaren?
Wanneer de executieve functies niet goed meer werken, kan dit het dagelijks leven sterk beïnvloeden. Daarbij zijn deze problemen niet altijd zichtbaar voor anderen, maar kunnen ze wel veel impact hebben op het functioneren thuis, op het werk en in sociale situaties.
Voorbeeld:
Marc heeft na een herseninfarct blijvende schade aan het voorste deel van zijn hersenen. ’s Ochtends kan hij wel een vast lijstje van activiteiten opnoemen, maar zonder aanmoediging blijft hij de hele dag passief in de zetel zitten. Hij haalt de krant niet uit de brievenbus, doet geen huishoudelijke klusjes en kijkt niet meer naar zijn groentetuin. Zijn echtgenote vindt dit moeilijk en begrijpt niet waarom hij zo weinig initiatief toont. Als ze hem vraagt iets te doen, zegt hij steeds dat hij het “straks” zal doen, maar uiteindelijk gebeurt er niets.
Wanneer executieve functies verminderd zijn, kan dit leiden tot uiteenlopende problemen in het dagelijks leven. Enkele veelvoorkomende moeilijkheden zijn:
Planning / Prioriteiten stellen
Problemen: Kan niet goed beslissen welke taken eerst moeten gebeuren, plant onrealistische doelen, vergeet belangrijke stappen.
Voorbeeld: Marc wil zijn huishouden doen maar begint met de kleinste taken en raakt gefrustreerd dat hij niets afkrijgt.
Organisatie
Problemen: Moeite om spullen, documenten of informatie geordend te houden; verliest overzicht.
Voorbeeld: Iemand kan zijn administratie niet bijhouden en raakt snel dingen kwijt.
Timemanagement
Problemen: Schat de tijd verkeerd in, kan geen deadlines halen, raakt verdwaald in tijd.
Voorbeeld: Iemand denkt dat het “maar vijf minuten werk is” en is uren bezig zonder het gehoopte resultaat.
Metacognitie
Problemen: Heeft moeite om stil te staan bij eigen gedrag of fouten, kan zichzelf niet goed evalueren en corrigeren.
Voorbeeld: Iemand merkt niet dat hij steeds dezelfde fout maakt bij het koken en zoekt de oorzaak buiten zichzelf (oven, recept...)
Reactie-inhibitie
Problemen: Handelt impulsief, kan niet afwachten of pauzeren voor het nadenken.
Voorbeeld: Slaat of schreeuwt zonder nadenken tijdens frustratie, of doet impulsieve aankopen online.
Emotieregulatie
Problemen: Moeite om emoties en gedrag onder controle te houden en bij te sturen.
Voorbeeld: Wordt snel boos of verdrietig en kan zichzelf niet kalmeren. Ongepast reageren tijdens een gesprek.
Taakinitiatie
Problemen: Komt moeilijk op gang, stelt alles uit, weet niet hoe te beginnen.
Voorbeeld: Iemand blijft de hele ochtend op de zetel zitten ondanks dat er taken werden verdeeld.
Flexibiliteit
Problemen: Moeite met veranderingen of onverwachte situaties, kan plannen niet aanpassen.
Voorbeeld: Raakt volledig in de war als de volgorde van een taak verandert, bijvoorbeeld als iemand tijdens het doen van boodschappen merkt dat de winkelrekken gereorganiseerd zijn en daardoor helemaal van slag is.
Doelgericht doorzettingsvermogen
Problemen: Kan doelen niet afmaken of verliest snel motivatie.
Voorbeeld: Stelt een klus uit en maakt het uiteindelijk nooit af, zoals een tuin opruimen.
Werkgeheugen
Problemen: Kan informatie maar kort onthouden, moeite met meerdere stappen tegelijk volgen.
Voorbeeld: Iemand vergeet tijdens het koken wat de vorige instructie was terwijl hij een recept probeert te volgen.
Volgehouden aandacht
Problemen: Snel afgeleid, moeite met langere tijd focussen.
Voorbeeld: Onderbreekt regelmatig het lezen van de krant op de hond eten te geven, op de kalender te gaan kijken...
Tips voor elke dag: wat kan je doen bij executieve problemen?
Zorg voor zoveel mogelijk structuur en planning door taken en afspraken in te plannen. Werk daarbij met een (dag)planner, agenda, gsm of checklist. Het inplannen kan je helpen om in kleinere stappen te werken met hopelijk een beter resultaat.
Deel een taak op in kleinere deeltaken. Kleinere stappen zijn meer haalbaar en maken het makkelijker om te starten en af te ronden.
Duid aan wat afgewerkt is.
Overloop de plannen in je hoofd of bespreek ze met anderen. Zij kunnen je helpen om ze stap voor stap neer te schrijven en op te volgen.
Probeer zoveel mogelijk vaste routines te creëren.
Ook pauzes en energiebeheer zijn belangrijk. Plan rustmomenten in. Vermoeidheid kan executieve problemen verergeren.
Externe hulpmiddelen: gebruik herinneringen, apps, visuele schema’s of geluidssignalen om jezelf te ondersteunen bij plannen en starten.
Oefen strategieën. Stappenplannen kunnen op belangrijke plaatsen in het huis opgehangen worden.
Maak notities.
Probeer voor het fout loopt al een plan B te bedenken.
Onderzoek samen welke executieve functies moeilijker lopen en hoe jullie die samen kunnen aanpakken. Gedrag ≠ onwil. Veel moeilijkheden komen voort uit het letsel, niet uit luiheid of gebrek aan motivatie.
Kies je strijd, niet alles hoeft gecorrigeerd te worden. Blijf de persoon zien, niet alleen het letsel.
Geef heldere, eenvoudige instructies. Eén duidelijke stap werkt beter dan te veel informatie in één keer geven. Deze instructies kunnen verbaal worden gegeven, maar kunnen eventueel ook worden opgeschreven.
Neem niet over, bied wel structuur. Ondersteun met het opzetten van routines of schema’s, maar neem taken niet zomaar over. Dat bevordert de zelfstandigheid.
Kijk ook naar hetgeen wel lukt. Geef positieve en rustige feedback. Benoem wat goed gaat. Geduld en begrip verminderen stress en verhogen motivatie.
Plan samen evaluatiemomenten in. Kijk met elkaar wat werkt en wat niet en pas hulpmiddelen of routines aan.
Zorg ook voor jezelf. Grenzen stellen is geen falen.
Bronnen